Filtermedia voor vijverfilters: schuim, keramiek, K1, Japanse matten - volgorde en hoeveelheden

Twee identieke filters kunnen heel verschillend water opleveren, afhankelijk van wat erin zit en in welke volgorde. Een goede filtratie combineert mechanische media, van grof naar fijn, met vervolgens biologische media die worden afgestemd op de verstrekte hoeveelheid voer, en niet alleen op het volume van de vijver. Zo kiest u tussen sponzen, keramiek, K1 en Japanse matten, hoeveel u ervan nodig hebt en hoe u ze onderhoudt zonder de bacteriën te verliezen.

Mechanische versus biologische functie

Niet alle filtermedia doen hetzelfde werk. Sommige houden deeltjes tegen: dat is mechanische filtratie. Andere bieden een oppervlak waarop nitrificerende bacteriën zich hechten. Die zetten de giftige ammoniak die door vissen wordt uitgescheiden om in nitrieten en vervolgens in veel minder giftige nitraten: dat is biologische filtratie. De meeste media doen een beetje van beide, maar elk heeft een hoofdfunctie.

Het basisprincipe laat zich in één zin samenvatten: eerst verwijderen we de deeltjes, van grof naar fijn, en vervolgens bieden we de bacteriën zo schoon mogelijk water en een groot, goed van zuurstof voorzien oppervlak. Een biologisch medium dat slib ontvangt, raakt verstopt, krijgt te weinig zuurstof en verliest zijn doeltreffendheid. Een te fijn mechanisch medium dat vooraan wordt geplaatst, raakt binnen enkele dagen verstopt.

Een woord over het begrip oppervlakte. Fabrikanten vermelden vaak een « specifiek oppervlak », in vierkante meter per kubieke meter filtermedium. Dat cijfer heeft alleen betekenis als dat oppervlak toegankelijk blijft voor water en zuurstof. Keramiek met microscopisch kleine poriën die door slib verstopt zijn geraakt, biedt niet langer het aangekondigde oppervlak. Een medium met een bescheidener oppervlak maar dat altijd goed doorstroomd wordt, is beter dan een theoretisch doeltreffender medium dat verstikt.

Schuim: structuren en toepassingen

Filterschuim bestaat uit blokken of platen polyurethaanschuim met open cellen. De fijnheid wordt uitgedrukt in ppi, voor « pores per inch », het aantal poriën per inch. Hoe hoger het getal, hoe fijner het schuim.

Schuimmaterialen hebben drie voordelen: ze zijn licht, goedkoop en gemakkelijk op maat te snijden. Hun nadeel is dat ze veel slib opnemen. In een filter zonder voorfilter dat met een pomp wordt aangedreven, moeten ze tijdens het seizoen vaak worden uitgespoeld. Schuim van goede kwaliteit behoudt meerdere seizoenen zijn elasticiteit; wanneer het broos wordt of afbrokkelt, is het tijd om het te vervangen.

Filters met meerdere kamers gebruiken vaak een set schuimmaterialen in verschillende kleuren, waarbij elke kleur overeenkomt met een bepaalde korrelgrootte. Houd de door de fabrikant voorgeschreven volgorde aan: fijn en grof schuim omwisselen is voldoende om het filter binnen enkele dagen te laten verstoppen.

Keramiek, bolletjes en lavasteen

Deze statische en zware media blijven op hun plaats in de kamer. Ze zijn vooral biologisch.

• Ringen of bolletjes van poreus keramiek bieden een structuur met veel poriën van verschillende grootte. Ze gaan lang mee en vervormen niet. Hun zwakke punt: de fijnste poriën raken verstopt als het water veel deeltjes bevat.
• Lavasteen is goedkoop en zeer onregelmatig, waardoor het een groot oppervlak heeft. De stenen zijn zwaar en de randen kunnen een liner of een kunststof filterwand beschadigen als u ze er niet voorzichtig in doet. Spoel ze vóór gebruik om het stof te verwijderen.
• Statische kunststof filtermedia in de vorm van ringen of opengewerkte bolletjes zijn licht, gemakkelijk te reinigen en weinig gevoelig voor verstopping, maar hun oppervlak is kleiner dan dat van keramiek.

Deze filtermedia worden geplaatst in kamers waarin het water al grotendeels van de deeltjes is ontdaan. Meestal worden ze in netzakken gedaan, zodat ze bij onderhoud gemakkelijk kunnen worden verwijderd.

K1 en bewegende filtermedia

De K1 en vergelijkbare media, zoals dragers in de vorm van een propeller, zijn kleine cilinders van polyethyleen waarvan het binnenoppervlak, beschermd tegen wrijving, door bacteriën wordt gekoloniseerd. Hun dichtheid ligt dicht bij die van water. Ze kunnen daarom op twee manieren worden gebruikt:

• In een bewegend bed, voortdurend in beweging gebracht door lucht die via de bodem wordt ingeblazen. De wrijving tussen de onderdelen verwijdert overtollige biofilm: het filtermateriaal reinigt zichzelf en blijft zeer doeltreffend.
• In een statisch bed, zonder beweging. De K1 houdt dan ook fijne deeltjes tegen en heeft een mechanische functie, ten koste van reiniging door af en toe te roeren.

Het bewegend bed is tegenwoordig een van de meest doeltreffende biologische oplossingen voor een koivijver, op voorwaarde dat het van voldoende lucht wordt voorzien. Dit onderwerp verdient een apart artikel over de dimensionering en beluchting van filters met een gefluïdiseerd bed.

Japanse matten

De Japanse mat is een matrix van stijve kunststof filamenten, verstrengeld tot een zeer open structuur. Het water stroomt er zonder noemenswaardige weerstand doorheen, deeltjes blijven eraan hangen en bacteriën koloniseren de mat. Zo vormt hij de verbinding tussen mechanische en biologische filtratie.

Het grote voordeel: hij slibt bijna niet dicht en kan in enkele seconden worden afgespoeld met de waterslang van de vijver, zonder zijn vorm te verliezen. Hij wordt bij voorkeur achter borstels of een voorfilter geplaatst, in dicht opeengepakte verticale platen of in cassettes. Raadpleeg voor de keuze van de diktes en de montage onze gids voor Japanse matten.

Hoeveelheid berekenen op basis van de visbezetting

De hoeveelheid biologisch filtermateriaal hangt minder af van het volume van de vijver dan van wat er dagelijks in terechtkomt: het voer. Het zijn de eiwitten in het voer die, eenmaal verteerd, worden omgezet in ammoniak dat via de kieuwen wordt uitgescheiden. In de aquacultuur wordt de productie van ammoniakale stikstof traditioneel geschat op basis van de voerrantsoen en het eiwitgehalte daarvan.

Hier volgt een vereenvoudigde methode in drie stappen, met een voorbeeld. De waarden zijn ordegroottes om een eerste dimensionering vast te leggen, geen normen.

1. Schat de maximale dagelijkse voerportie. In de zomer voert men koi vaak ongeveer 1 tot 2% van hun lichaamsgewicht per dag. Voorbeeld: tien koi van ongeveer vijftig centimeter wegen samen ongeveer 15 tot 20 kg. Bij 1,5% komt de voerportie neer op ongeveer 250 tot 300 g per dag.
2. Leid hieruit de geproduceerde ammoniak af. Een veelgebruikte regel in de aquacultuur schat de geproduceerde ammoniakstikstof op ongeveer 9% van de hoeveelheid toegediende eiwitten. Met 280 g voer met 40% eiwit krijg je ongeveer 112 g eiwitten, oftewel ongeveer 10 g ammoniakstikstof per dag.
3. Reken het oppervlak eerst om naar het benodigde volume filtermedium. Een goed belucht biologisch filtermedium bij ongeveer twintig graden verwerkt per vierkante meter actief oppervlak per dag ongeveer enkele tienden van een gram ammoniakstikstof. Als we een voorzichtige waarde aanhouden, is ongeveer dertig vierkante meter werkelijk actief oppervlak nodig. Verdubbel dit om in het voorjaar en najaar een veiligheidsmarge te behouden, wanneer de bacteriën minder snel werken.

Deze berekening laat twee dingen zien. Ten eerste is het voer de werkelijke motor achter de belasting van het filter: een verdubbeling van de voerporties betekent een verdubbeling van het werk dat van de bacteriën wordt gevraagd. Ten tweede is de biologische capaciteit in instapfilters die voor een bepaald vijvervolume worden verkocht, zelden overgedimensioneerd. De opgegeven volumes gaan vaak uit van een dunbevolkte vijver. Voor een koivijver geldt: neem liever een ruime capaciteit.

Vulvolgorde van een filter met meerdere kamers

In een filter met meerdere kamers moet het water de filtermedia in een logische volgorde doorstromen: van grof naar fijn voor het mechanische gedeelte, daarna het biologische gedeelte en ten slotte eventueel een polijsttrap. Hier is een typisch voorbeeld voor een pompgestuurd filter met vier kamers:

Bij zwaartekrachtwerking met een trommelfilter is de logica hetzelfde, maar vereenvoudigd: de trommel verzorgt het mechanische gedeelte en de volgende kamers bevatten bijna uitsluitend biologische media, vaak K1 in een bewegend bed, soms aangevuld met een kamer met statische K1 of matten.

Twee fouten komen vaak voor: keramiek in de eerste kamer plaatsen, waar het een slibval wordt, en voorkeursstromen laten ontstaan, bijvoorbeeld door zakken met media die niet de hele doorsnede vullen. Het water stroomt er dan langs in plaats van erdoorheen.

Onderhoud en vervanging zonder bacteriën te verliezen

Nitrificerende bacteriën leven vastgehecht op de media, in de biofilm. Door te krachtig te reinigen verwijder je een deel ervan. Enkele eenvoudige regels beperken de verliezen:

• Spoel in vijverwater, nooit met gechloreerd leidingwater en ook niet met een huishoudelijk schoonmaakmiddel.
• Maak nooit alles op dezelfde dag schoon. Wissel af: één kamer of de helft van de matten, en de rest één tot twee weken later.
• Streef naar « schoon » en niet naar « nieuw ». Een afgespoelde mat behoudt een bruinachtige kleur: dat is normaal, dat is de biofilm.
• Vervang geleidelijk. Een versleten mat wordt voor de helft vervangen, nooit de volledige set in één keer. Keramiek kan zeer vele jaren meegaan; spoel het alleen als het echt sterk vervuild is.
• Herstel de bacterieflora indien nodig. Na een grote vervanging of behandeling helpt de toevoeging van startbacteriën om de kolonie opnieuw op te bouwen.

De rol van bacteriën wordt uitgelegd in onze uitgebreide gids over vijverbacteriën. Bekijk ook hoe je het juiste filter voor je tuinvijver kiest om het filter te kiezen waarin deze media worden geplaatst.

Ook interessant

Meer informatie over Japanse matten: Japanse matten voor vijverfiltratie kiezen en gebruiken.

ARTIKEL LEZEN

Veelgestelde vragen

— In welke volgorde moeten de filtermaterialen worden geplaatst?

Van grof naar fijn voor het mechanische gedeelte (borstels, grof schuim, middelfijn schuim), daarna het biologische filtermateriaal (K1, keramiek), en eventueel een fijn polijstschuim aan de uitgang.

— Hoeveel K1 is nodig voor een koivijver?

Dat hangt vooral af van de hoeveelheid voer. Voor ongeveer tien volwassen koi is 100 tot 150 liter K1 in een goed belucht bewegend bed een gangbaar uitgangspunt, aan te passen aan de belasting.

— Moet keramiek worden vervangen?

Zelden. Keramiek van goede kwaliteit gaat vele jaren mee; spoel het in vijverwater wanneer het vol slib zit.

— Kun je het schuim met kraanwater reinigen?

U vermijdt dit beter: chloor uit leidingwater kan de bacteriën beschadigen. Spoel ze voor de helft in een emmer vijverwater.

Samengevat

• Eerst mechanisch, van grof naar fijn; daarna biologisch, met zo schoon mogelijk water.
• Schuim: korrelgrootte van ongeveer 10 tot 45 ppi, in de voorgeschreven volgorde te plaatsen.
• Keramiek en lavastenen: biologisch filtermateriaal dat tegen dichtslibben moet worden beschermd.
• K1: zeer doeltreffend in een belucht bewegend bed, maar ook bruikbaar in een statisch bed.
• De hoeveelheid filtermateriaal wordt berekend op basis van de hoeveelheid verstrekt voer, met een marge.
• Ververs het water van de vijver gedeeltelijk, voor de helft, om de bacteriën te behouden.

Laatst bijgewerkt: 3 oktober 2026.