Bassin met twee niveaus en geïntegreerde waterval: ontwerpen en bouwen

Een enkele vijver, hoe geslaagd ook, blijft een horizontaal wateroppervlak. Zodra je een tweede, hoger gelegen vijver toevoegt die via een waterfilm of waterval in de eerste uitmondt, verandert de tuin van schaal: je hoort het water, ziet de beweging en wordt een hellend terrein eerder een troef dan een beperking. Een geslaagde vijver met twee niveaus berust op drie dingen: een doorlopende waterdichting die geen lekkage toestaat bij de overgang van het ene niveau naar het andere, een perfect waterpas gelegen overloopdrempel en een pomp die is berekend op de werkelijke opvoerhoogte. De rest, stenen, planten en verlichting, komt daarna.

Ontwerp voordat je gaat graven: de hydraulische werking

In een vijver met twee niveaus stroomt het water in een kringloop. Het wordt uit de onderste vijver aangezogen, via een leiding naar de bovenste vijver gepompt, verspreidt zich daar en stroomt vervolgens over de drempel naar beneden. Zolang de pomp draait, blijft de bovenste vijver tot aan de drempel gevuld en bevindt zich een kleine hoeveelheid water « in het systeem »: in de persleiding, in het eventuele filter en in de vallende waterfilm.

Wanneer de pomp stopt (stroomuitval, schoonmaak, defect), stroomt dit water dat zich in het systeem bevindt terug naar de onderste vijver. De bovenste vijver blijft vol: het waterniveau kan niet onder de drempel zakken. Het niveau van de onderste vijver stijgt daardoor. Bij het opnieuw inschakelen gebeurt het omgekeerde: de pomp moet de leiding vullen en de waterfilm weer omhoog brengen voordat het water opnieuw naar beneden stroomt, waardoor het niveau van de onderste vijver tijdelijk daalt.

Ontwerpregel: de lage vijver moet al het water dat bij het uitschakelen van de pomp in omloop is kunnen opvangen zonder over te lopen, en bij het herstarten voldoende water boven de pomp behouden. Daarom wordt de lage vijver bijna altijd duidelijk groter uitgevoerd dan de hoge vijver, en laat men enkele centimeters vrije boord tussen het normale waterniveau en de rand van het vijverfolie.

Een eenvoudige berekening helpt vergissingen te voorkomen. Schat de hoeveelheid water die onderweg is: het volume van de leiding (doorsnede × lengte), het volume van het filter als dit leegloopt en de waterfilm zelf (gering). Deel dit door het oppervlak van de lage vijver: zo krijgt u de stijging van het waterniveau bij stilstand. Bij een lage vijver van 8 m² en 100 liter water in omloop is dat nauwelijks meer dan één centimeter. Met een zwaartekrachtfilter van 300 liter dat leegloopt, loopt dit op tot meerdere centimeters. U kunt dit beter weten voordat u de randstenen plaatst.

De functie van de hoge vijver: decoratie, filter of beide

De hoge vijver is meer dan alleen een decoratieve trede. Er zijn verschillende functies mogelijk, en de keuze bepaalt de diepte en de inrichting.

• Bezinkings- en plantenvijver: ondiep en dicht beplant (irissen, watermunt, biezen, waterkers) dient deze als helofytenfilter. Het water uit de lage vijver komt er voedselrijk aan en verlaat de vijver armer aan voedingsstoffen. Dit is de meest natuurlijke oplossing.
• Opvangvijver van een filter: een zwaartekrachtfilter of drukfilter loost zijn water in de hoge vijver, die dan als buffer dient voordat het water naar beneden valt.
• Tweede visvijver: mogelijk, maar dan is voldoende diepte nodig en moet u bedenken wat er gebeurt bij een storing, aangezien het water in de hoge vijver niet langer wordt ververst.

In een vijver blijft de meest robuuste opstelling: een pomp op het laagste punt van de lage vijver, afvoer naar een filter, uitstroom van het filter in de hoge, beplante vijver en overloop naar beneden. De hoge vijver neemt dan de laatste filtratie voor zijn rekening en de waterval brengt onderweg zuurstof in het water.

Doorlopende waterdichting: waar de meeste lekkages ontstaan

Een enkele vijver lekt zelden als hij correct is aangelegd. Een vijver met twee niveaus lekt vaak, en bijna altijd op dezelfde plek: waar het water van het ene niveau naar het andere stroomt. De reden is eenvoudig: daar stroomt het water voortdurend, spat het rond en zijn de folieranden het moeilijkst omhoog te laten komen.

Eén folie wanneer dat mogelijk is

De veiligste oplossing is om beide vijvers en de watervalzone met één enkel EPDM-folie te bedekken. Geen verbindingen, geen lasnaden: het water kan alleen over de randen ontsnappen. Hiervoor is een groot folie nodig en moeten er ter hoogte van de tussenmuur enkele plooien worden verwerkt, maar dit is de configuratie die de meeste fouten vergeeft. Ons artikel over plooien in EPDM-folie helpt u om deze stap zorgvuldig uit te voeren.

Twee folies: altijd het bovenstroomse over het benedenstroomse

Als twee folies nodig zijn, moet het folie van de hoger gelegen vijver over dat van de lager gelegen vijver lopen, zoals dakpannen op een dak. De overlap moet ruim zijn en zich onder het waterniveau van de lager gelegen vijver bevinden, idealiter vastgelijmd met een geschikte verbindingsband. Een overlap in de verkeerde richting of die te kort is, gaat uiteindelijk altijd lekken in de tussenmuur.

De randen en capillaire opstijging

Een steen die op het folie ligt en waarvan de onderkant de grond raakt, werkt als een lont: het water stijgt door capillaire werking omhoog en stroomt achter het folie langs. Overal, en vooral rond de waterval, moet de rand van het folie boven het waterniveau uitkomen, met een barrière (opstaande folierand, randafwerking) tussen het water en de omliggende grond. Ook de materiaalkeuze is belangrijk: bekijk welk folie u voor een vijver kiest.

De wanddoorvoeren

De leiding die naar de hoger gelegen vijver loopt, een bodemafvoer of een skimmeraanzuiging moeten soms door het folie heen. In dat geval gebruikt men een wanddoorvoer met flenzen die het folie aan beide kanten vastklemt. Alleen uitsnijden en kit gebruiken houdt nooit lang stand.

De overloop: natuursteen, roestvrijstalen watergoot of voorgevormde waterval

De overloop is de plek waar de hoge vijver «spreekt». De vorm bepaalt het geluid, het uiterlijk van de waterval en de gevoeligheid voor afstellingen.

Welke optie u ook kiest, de overloop moet volkomen waterpas zijn. Een verschil van enkele millimeters is al genoeg om al het water naar één kant te laten stromen. Plaats de steen of watergoot op een mortelbed boven een beschermvlies en de vijverfolie, controleer met een waterpas in beide richtingen en test eerst met water voordat u alles definitief vastzet. Plaats onder een overloopsteen speciaal vijverschuim om ervoor te zorgen dat het water over de steen en niet eronder stroomt.

Pomp en opvoerhoogte: vertrouw niet op het etiket

Het grote getal op de doos van een pomp geeft het maximale debiet aan, dus bij nul opvoerhoogte, zonder slang. Zodra de pomp het water 60 cm omhoog moet voeren door 10 meter slang, drie bochten en een filter, daalt het werkelijke debiet. Het begrip dat u moet hanteren is de totale opvoerhoogte: het werkelijke hoogteverschil tussen het wateroppervlak van de lage vijver en het uitstroompunt, plus het drukverlies in de leidingen en apparatuur.

1. Meet het hoogteverschil tussen het waterniveau van de lage vijver en de uitstroom in de hoge vijver (of de ingang van het filter).
2. Schat het drukverlies in: dit neemt toe met de lengte van de slang en het aantal bochten, en neemt sterk af wanneer de diameter groter wordt. Een drukfilter zorgt ook voor extra drukverlies.
3. Bepaal het gewenste debiet: dat van de watergoot of waterval (de fabrikant van de watergoot geeft een bereik aan), en dat van de filtratie (het volledige vijvervolume in één tot twee uur verpompen voor een visvijver).
4. Lees de debiet-opvoerhoogtegrafiek van de pomp en controleer of het debiet bij het berekende werkingspunt binnen het juiste bereik blijft.

Raadpleeg voor de gedetailleerde berekening voor een waterfilm onze methode om de juiste pomp voor een waterfilm te kiezen. Een veelgemaakte fout is een pomp te kopen die op papier «net voldoende» is: bij de geringste vervuiling van het filter of de aanzuigkorf wordt de waterfilm een straaltje. Een marge inbouwen en het debiet kunnen regelen (met een afsluiter of pomp met variabele snelheid) is veel comfortabeler.

Filtering van een vijver op twee niveaus

De waterval voorziet het water van zuurstof, maar filtert niets. Er is dus echte filtering nodig, geïntegreerd in de kringloop. Er zijn drie veelvoorkomende schema's.

• Drukfilter: de onderwaterpomp stuurt het water naar het filter, dat ingegraven of verborgen kan worden, waarna de uitgang naar de hoge vijver loopt. Eenvoudig, maar het drukverlies van het filter komt boven op het hoogteverschil.
• Zwaartekrachtfilter boven de hoge vijver: de pomp voedt een filter dat iets hoger is geplaatst en uitmondt in de hoge vijver. Bij deze opstelling moet je zorgvuldig berekenen hoeveel water er bij stilstand in het systeem achterblijft.
• Plantenfilter in de hoge vijver: voor een vijver met weinig vissen kunnen een dicht beplante hoge vijver en een mechanisch voorfilter volstaan, zolang je het aantal vissen beperkt houdt.

Denk ook aan de aanzuiging: een skimmer in de lage vijver voorkomt dat bladeren en pollen zich ophopen, en een extra grote aanzuigkorf van de pomp beperkt verstoppingen. Tot slot verhoogt een waterval de verdamping en het verlies door opspattend water, vooral bij droge wind. Referentiegegevens over verdamping, zoals die van de FAO, tonen de invloed van wind en straling: in de zomer is regelmatig water bijvullen normaal.

De bouwstappen

1. Zet beide vijvers met een slaglijn uit en houd rekening met de natuurlijke helling van het terrein.
2. Graaf eerst de lage vijver uit en daarna de hoge vijver, waarbij je een onaangeroerde aarden wal laat staan of tussen beide een gemetseld muurtje op een fundering bouwt. Een hoge vijver die op vers aangebrachte grond wordt geplaatst, verzakt uiteindelijk.
3. De drempel voorbereiden: een stabiele horizontale zone waarop de waterfilm of steen komt.
4. Het beschermende vlies leggen op alle oppervlakken, inclusief de muren.
5. De folie leggen, uit één stuk of met een overlapping van bovenstrooms naar benedenstrooms.
6. De wanddoorvoeren en leidingen installeren voordat je de vijver vult.
7. Gedeeltelijk met water vullen zodat de folie op zijn plaats komt, daarna de drempel plaatsen en met een waterpas controleren.
8. De pomp testen gedurende enkele uren voordat je overtollige folie afsnijdt en de randen afwerkt.
9. Lektest: zet de pomp een nacht uit en noteer het niveau van elke vijver afzonderlijk. Een daling alleen in de hoger gelegen vijver wijst op een lek daarin; een daling die alleen optreedt wanneer de pomp draait, wijst op de watervalzone.

Veelgemaakte fouten

• Te kleine lage vijver: deze loopt bij elke pompstop over, of de pomp zuigt bij het opnieuw starten lucht aan.
• Drempel niet waterpas: de waterfilm wordt aan één kant slechts een straaltje en het water spat buiten de folie.
• De vijverfolie in de verkeerde richting laten overlappen: langzaam, vaak onzichtbaar lek in de tussenmuur.
• Hoger gelegen vijver op aangevuld terrein: verzakking na een of twee winters, waardoor de drempel scheef komt te liggen.
• Een pomp kiezen op basis van het maximale debiet: bij het werkelijke hoogteverschil heeft de waterval te weinig water.
• Waterval de hele winter laten draaien in een koivijver: de waterval mengt de waterlagen en koelt de bodem af, waar de vissen zich ophouden. In koude periodes verminderen veel koihouders de waterval of zetten deze uit en houden ze de circulatie zachter.

Algemene praktische voorbeelden

Veelvoorkomend geval: hellend terrein en familietuin

Een terrein daalt over de lengte van de tuin 70 cm. Er wordt een lage vijver van ongeveer tien vierkante meter aangelegd met goudvissen en waterlelies, en een hoger gelegen vijver van twee tot drie vierkante meter, ondiep en beplant met irissen en watermunt. Een roestvrijstalen watervalplaat van 60 cm vormt de overgang. Een dompelpomp voedt een drukfilter dat achter de rotspartij verborgen is en uitmondt in de hoger gelegen vijver. Het geheel blijft eenvoudig te onderhouden.

Veelvoorkomend geval: koivijver met hoger gelegen filtervijver

De diepe onderste vijver biedt plaats aan de koi. De pomp stuurt het water naar een meerkamerfilter en vervolgens naar een beplante bovenste vijver die de zuivering voltooit voordat het water via een brede stenen drempel overstroomt. De pomp wordt met een ruime marge op de curve gekozen en met een klep kan de waterval in de winter worden verminderd.

Lees ook

Voor meer informatie over de waterval zelf: Hoe bouwt u een waterval voor een vijver?.

ARTIKEL LEZEN

Veelgestelde vragen

— Welke grootte moet de bovenste vijver krijgen ten opzichte van de onderste vijver?

Aanzienlijk kleiner, vaak tussen een vijfde en een derde van het oppervlak van de onderste vijver. Het belangrijkste is dat de onderste vijver het water in omloop kan opvangen dat bij het uitschakelen van de pomp terugstroomt.

— Is één vijverfolie nodig voor beide niveaus?

Dit is de veiligste oplossing. Bij twee vijverfolies moet de folie van de bovenste vijver ruim over die van de onderste vijver heen liggen, onder het waterniveau, als dakpannen.

— Hoe kiest u de pomp voor een vijver met twee niveaus?

Op de debiet-opvoerhoogtecurve, op het punt dat overeenkomt met het werkelijke hoogteverschil plus de drukverliezen in de leidingen en het filter, met behoud van een marge voor vervuiling.

— Waarom stroomt het water maar aan één kant van de drempel?

Omdat de drempel niet perfect horizontaal ligt, of omdat er verzakking is opgetreden. U moet hem opnieuw waterpas zetten; enkele millimeters volstaan om de waterfilm uit balans te brengen.

Samengevat

• De grotere onderste vijver vangt het water op dat bij het uitschakelen van de pomp terugstroomt.
• Een doorlopende afdichting, of een overlapping van stroomopwaarts over stroomafwaarts, voorkomt lekken bij de overgang van het ene niveau naar het andere.
• De drempel, van steen of roestvrijstalen plaat, moet perfect waterpas liggen en goed afgedicht zijn.
• De pomp wordt gekozen op basis van de werkelijke opvoerhoogte, met een marge.
• De waterval zorgt voor zuurstof, maar filtert niet: voorzie een echte filter of een sterk beplante vijver.

Laatst bijgewerkt: 3 oktober 2026.